Współczesne miasta borykają się z licznymi wyzwaniami związanymi z zagospodarowaniem przestrzeni. W miarę jak urbanizacja postępuje w zawrotnym tempie, konieczne staje się zadbanie o odpowiednią równowagę między zabudową a przestrzenią, która umożliwia rozwój przyrody. Jednym z kluczowych pojęć, które ma na celu ochronę środowiska naturalnego w miastach, jest powierzchnia biologicznie czynna (PBC). W tym poradniku przyjrzymy się, czym jest PBC, jakie ma znaczenie w planowaniu przestrzennym oraz jakie korzyści płyną z jej odpowiedniego zaplanowania.
Definicja powierzchni biologicznie czynnej
Powierzchnia biologicznie czynna to część terenu, która jest przeznaczona do funkcjonowania ekosystemu i zapewnia odpowiednie warunki dla rozwoju roślin, zwierząt oraz innych organizmów żywych. W uproszczeniu, PBC to przestrzeń, która nie jest zabudowana, ale ma zdolność do realizowania funkcji ekologicznych, takich jak pochłanianie wody deszczowej, produkcja tlenu czy filtracja powietrza. W skład tej powierzchni wchodzą m.in. trawniki, ogrody, zieleńce, ale także nieutwardzone nawierzchnie.
Warto podkreślić, że powierzchnia biologicznie czynna różni się od powierzchni biologicznie martwej, czyli takich przestrzeni, które nie przyczyniają się do wzrostu bioróżnorodności, jak asfalt, beton czy kostka brukowa. PBC jest zatem pojęciem, które obejmuje te fragmenty przestrzeni, które aktywnie wpływają na zdrowie ekosystemów miejskich oraz poprawę jakości życia mieszkańców.
Znaczenie powierzchni biologicznie czynnej w planowaniu przestrzennym
Planowanie przestrzenne to proces, który obejmuje organizację przestrzeni w taki sposób, aby sprzyjała ona zarówno rozwojowi społecznemu, jak i ochronie środowiska. Powierzchnie biologicznie czynne odgrywają w tym procesie kluczową rolę, ponieważ wpływają na jakość życia mieszkańców miast i zdrowie środowiska. Istnieje kilka istotnych powodów, dla których uwzględnienie PBC w projektach urbanistycznych jest tak ważne:
Poprawa jakości powietrza
Rośliny, które wchodzą w skład powierzchni biologicznie czynnej, mają zdolność do pochłaniania dwutlenku węgla i innych zanieczyszczeń powietrza, co pozytywnie wpływa na jakość atmosfery w miastach. Zielona przestrzeń może także działać jako filtr dla pyłów zawieszonych, co jest szczególnie istotne w dużych aglomeracjach, gdzie smog stanowi poważny problem zdrowotny.
Ochrona przed powodziami
Nieutwardzone powierzchnie, jak trawniki czy zieleńce, pozwalają na naturalne wchłanianie wody opadowej, co zmniejsza ryzyko powodzi. W miastach, gdzie dominują twarde nawierzchnie, woda deszczowa nie ma gdzie wsiąkać, co prowadzi do powstawania zatorów wodnych, a w skrajnych przypadkach – do powodzi. Powierzchnia biologicznie czynna stanowi zatem istotną ochronę przed tym zjawiskiem.
Wzrost bioróżnorodności
Zieleńce, parki czy ogrody to miejsca, które sprzyjają rozwoju różnorodnych gatunków roślin i zwierząt. Powierzchnie biologicznie czynne przyczyniają się do zwiększenia bioróżnorodności w miastach, stanowiąc schronienie dla wielu organizmów. W miastach, gdzie przyroda zostaje coraz bardziej wyparta przez zabudowę, tego typu przestrzenie stają się kluczowe dla zachowania równowagi ekologicznej.
Rodzaje powierzchni biologicznie czynnej
Powierzchnia biologicznie czynna nie jest jednolita – może przyjmować różne formy, w zależności od potrzeb i możliwości zagospodarowania terenu. W zależności od skali i funkcji, PBC może obejmować:
- Ogólne tereny zielone – parki, skwery, zieleńce, trawniki, ogrody osiedlowe. Są to przestrzenie, które pełnią funkcje rekreacyjne oraz ekologiczne.
- Strefy roślinności przydomowej – ogródki działkowe, ogrody przydomowe. Te powierzchnie są często wykorzystywane przez mieszkańców w celach estetycznych i użytkowych.
- Obszary zadrzewione – lasy miejskie, aleje drzew. Zadrzewienia pełnią rolę nie tylko estetyczną, ale także ochronną, zapewniając cień i poprawiając mikroklimat w miastach.
- Ograniczone powierzchnie biologiczne – np. dachy zielone, które coraz częściej pojawiają się w miastach jako forma wykorzystania przestrzeni nieużytkowej w sposób ekologiczny.
Powierzchnia biologicznie czynna a przepisy prawne
W Polsce pojęcie powierzchni biologicznie czynnej pojawia się w przepisach prawnych związanych z zagospodarowaniem przestrzennym. Zgodnie z obowiązującymi przepisami, powierzchnia biologicznie czynna powinna stanowić określony procent całkowitej powierzchni działki budowlanej. W przypadku budynków mieszkalnych jest to zazwyczaj 30–40% powierzchni działki, w zależności od lokalizacji i charakteru terenu. Warto podkreślić, że przepisy te mają na celu zachowanie równowagi między zabudową a ekosystemem, co ma istotne znaczenie w kontekście rozwoju miast w sposób zrównoważony.
Przepisy lokalne i samorządowe
W Polsce, oprócz ogólnych przepisów dotyczących powierzchni biologicznie czynnej, istnieją również regulacje na poziomie samorządów. Wiele miast posiada szczegółowe wytyczne dotyczące zagospodarowania terenów zielonych, uwzględniające nie tylko minimalny procent powierzchni biologicznie czynnej, ale także kwestie jakościowe, takie jak dobór roślinności czy zarządzanie zrównoważonym rozwojem terenów zielonych.
Korzyści z odpowiedniego zaplanowania powierzchni biologicznie czynnej
Odpowiednie zaplanowanie powierzchni biologicznie czynnej w miastach niesie ze sobą szereg korzyści zarówno dla środowiska, jak i dla samej jakości życia mieszkańców. Przede wszystkim, PBC przyczynia się do obniżenia temperatury powietrza w upalne dni. W miastach, które charakteryzują się dużą powierzchnią zabudowaną, może występować efekt „wyspy ciepła”, który powoduje, że temperatura w miastach jest wyższa niż na terenach wiejskich. Roślinność ma zdolność do obniżania tej temperatury, co wpływa na komfort życia mieszkańców.
Co więcej, obecność terenów zielonych wpływa na zdrowie psychiczne mieszkańców. Badania wykazują, że dostęp do przestrzeni biologicznie czynnych w miastach poprawia samopoczucie, redukuje poziom stresu oraz zwiększa poczucie relaksu. Tego typu przestrzenie pełnią także funkcje społeczne, stając się miejscem spotkań mieszkańców i integracji lokalnej społeczności.
Podsumowanie
Powierzchnia biologicznie czynna to element, który nie tylko wpływa na estetykę przestrzeni miejskich, ale ma także kluczowe znaczenie dla zdrowia ekosystemów i jakości życia ich mieszkańców. Odpowiednie zaplanowanie i zagospodarowanie tych powierzchni w miastach jest niezbędne, aby zapewnić równowagę pomiędzy rozwojem urbanistycznym a ochroną środowiska. Zwiększenie powierzchni biologicznie czynnej jest jednym z fundamentów zrównoważonego rozwoju miast przyszłości.
